Рақамикунонӣ – омили муҳими суръатбахшии рушди иҷтимоиву иқтисодии Ӯзбекистон

Рақамикунонӣ – омили муҳими суръатбахшии рушди иҷтимоиву иқтисодии Ӯзбекистон

Ҷанбаҳои муҳимтарини самтҳои асосии дурнамои рушди кишвар дар Муроҷиатномаи Сарвари давлат ба Парлумон инъикос ёфтаанд. Мавқеи марказӣ дар ин ҳуҷҷат ба нақш ва аҳамияти рақамисозии иқтисодиёт, такмили муносибатҳои байнишахсӣ ва саноатӣ тавассути фарогирии ҳамаҷонибаи онҳо бо технологияҳои иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ дода мешавад. Бояд эътироф кард, ки ин усул дар кишвари мо дар тӯли чанд соли охир ба туфайли дигаргуниҳои бузурги демократӣ имконпазир гардид.
Иқтисоди рақамӣ чӣ медиҳад? Аввалан, ин як имконияти бахшидани суръат ба раванди қабули қарорҳо оид ба ошкор ва бартараф кардани мушкилоти ҷамъшуда, эҷоди иқтисодиёти рақобатпазир аст. Дуввум, ин имконияти баланд бардоштани самаранокии истеҳсолот аз ҳисоби истифодаи оқилонаи захираҳои мавҷудаи истеҳсолӣ мебошад. Сеюм, он имконият фароҳам меорад, ки вақти холии одамонро зиёд карда, ба онҳо имконият медиҳад, ки доираи фаҳмиши худро васеъ, ғояҳои инноватсиониро таҳия ва қуввати рӯҳӣ ва ҷисмониро барқарор кунанд.
Пас аз фаҳмидани сабабҳое, ки то ҳол ба рушди мамлакати мо халал мерасонанд, фаҳмидани моҳияти зарурати ҳадафмандии таҳия ва такмили иқтисоди рақамӣ осонтар хоҳад буд.
Пеш аз ҳама, бояд қайд кард, ки дар сурати бартарии иқтисоди мутамарказ, бидуни барномаи мукаммали илмӣ оид ба гузариш ба муносибатҳои бозаргонӣ, аз рақамисозӣ ба натиҷаҳои мушаххас ноил шудан мушкил аст. Масалан, барои монополияҳои табиӣ, яъне истеҳсолкунандагони энергияи барқ, гази табиӣ ва оби нӯшиданӣ, ки барои баланд бардоштани тарифҳо, инчунин хароҷоти бесамари истеҳсолиро ба дӯши истеъмолкунандаи ниҳоӣ гузоштан имкониятҳои васеъ доранд, ташвиши рақамисозиро ба дӯш гирифтан маъное надорад. Ё мисоли дигар. То аввали соли равон, сохтмони манзили дастрас танҳо аз ҷониби сохторҳои истеҳсолии давлатӣ сурат мегирифт. Дар чунин шароит фаҳмидани рӯйхатҳои навбат ба манзил, нархи хонаҳое, ки сохта мешуданд, душвор буд. Дар чунин шароит, дар бораи рақамикунонӣ гап задан душвор аст. Акнун вазъ дар ин соҳа ба куллӣ бояд тағйир дода шавад.
Боз даҳҳо мисолҳои дигар вуҷуд доранд, ки қонунҳои камқувваи зиддимонополӣ боиси фаромӯш кардани иқтисоди рақамӣ мешаванд. Роҳбари давлат гуфт, ки кишвари мо дар ин масъала аз дигар давлатҳо чанд даҳсола қафо мондааст. Бисёре аз мушкилоти рақамисозӣ дар натиҷаи барномаи зиддибӯҳронии соли 2009 ба вуҷуд омадаанд, ки мо онро бебарор таҳия кардаем ва ҳадафи он рафъи оқибатҳои бӯҳрони ҷаҳонии молиявӣ мебошад. Бидуни ҳеҷ маъно, кишвари мо ба роҳи таҳрифи ҳисоботи омории бардурӯғ оғоз кард. Барои асоснок кардани суръати 8-фоизаи афзоиши ММД, на танҳо омори макроиқтисодӣ, инчунин ҳисоботи бо зинаҳои аввалини истеҳсолот алоқамандро таҳриф кардан лозим буд. Роҳи осон ин тасдиқи болоравии дурнамои нишондиҳандаҳои макроиқтисодӣ аз ҳисоби бахши кишоварзӣ, аз ҷумла аз ҳисоби зиёд кардани ҳаҷми истеҳсолот дар қитъаҳои замини наздиҳавлигии деҳотиён мебошад. Ва имрӯз, агар ба назар гирем, ки аз се ду ҳиссаи маҳсулоти боғпарварии кишвар ва 90 дарсади маҳсулоти чорводорӣ ба ин бахш рост меояд, бидуни рақамгузорӣ дар афзоиши иқтидори содиротӣ, рафъи тавозун (салдо)-и манфӣ дар тиҷорати хориҷии кишвар ва ҳалли мушкилот бо урбанизатсия ба натиҷаҳои дилхоҳ ноил шудан душвор аст.
Рақамикунонии ҳисоботи фаъолияти молиявию хоҷагидории хоҷагиҳои деҳқонӣ барои таъмини амнияти озуқавории кишвар, баланд бардоштани самаранокии воридоту содирот, пешгирии равандҳои таваррум (инфлятсия, беқурбшавии пул) ва ташкили ҷойҳои нави корӣ имкониятҳои васеъ фароҳам меорад.

Фурӯши қисми зиёди маҳсулоти кишоварзӣ берун аз доираи соҳа (сектор)-и муташаккили иқтисодиёт ба амал омада, боиси коҳиш ёфтани гардиши маблағҳо ва ба эмиссияи беасоси онҳо оварда мерасонад. То вақте ки мушкили рақамисозии ҳисоботи истеҳсолии хоҷагиҳои деҳқонӣ ҳал нашавад, қабули қарорҳои оқилонаи ҳукумат оид ба баланд бардоштани самаранокии фаъолияти тиҷорати беруна, рафъи мушкилоти марбут ба кам кардани фарқияти даромади гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ ва истифодаи самараноки майдонҳои кишт имконнопазир хоҳад буд. Ин аст роҳи асосӣ барои боз ҳам самаранок пур кардани иқтидорҳои истеҳсолии шумораи ками корхонаҳои консервии боқимонда, ки ҳоло низ фаъолият доранд.
То ба наздикӣ дар ошкор кардани вазъи воқеии кор бо некӯаҳволии мардум тарс буд. Ин моро водор сохт, ки барӯйхатгирии умумии аҳолиро, ки беш аз 30 сол боз баргузор нашудааст, ба таъхир гузорем. Ҳоло Сарвари давлат расман эълон кард, ки як гурӯҳи муайяни иҷтимоӣ дар зери хатти камбизоатӣ қарор дорад. Ин саволи оқилонаеро ба миён меорад: чӣ гуна бидуни рақамисозии нишондиҳандаҳои демографӣ, таркиби ҷинс ва синну соли аҳолӣ, ҷойгиркунии он дар минтақаҳои гуногуни иқлимӣ, мо метавонем дар бораи таҳияи барномаҳои муассири рушди иҷтимоӣ ҳарф занем? Бидуни ин, таҳияи нишондиҳандаҳои, «Маблағи камтарин барои зиндагӣ» ва «Сабади истеъмолӣ», ки сатҳи зиндагии аҳолиро муайян мекунанд, маъно надоранд.
Монеаҳои зиёде барои гузариш ба иқтисоди рақамӣ аз муносибати қолибӣ ба ташкили хоҷагиҳои бисёрсоҳавӣ бармеоянд. Оё дар фаъолияти молиявию хоҷагидорӣ натиҷаҳои хуб ба даст овардан мумкин аст, вақте ки як хоҷагӣ ба таркиби се ва баъзан чаҳор кластерҳои агросаноатӣ дохил мешавад. Мушкилот аз он иборат аст, ки бо ин раванд омода кардани шумораи зарурии агрономҳо, муҳосибон, муҳандисони техникӣ, биологҳо баробар намеравад.
Ин яке аз сабабҳои асосии 200 миллион доллар коҳиш ёфтани содироти маҳсулоти бофандагӣ дар соли 2019 нисбат ба соли қаблӣ мебошад. Ба ин бояд сатҳи пасти механиконии ҷамъоварии ҳосили пахтаи хом, номутобиқатии корҳои ташкилӣ бо талаботи нав, ки ба манъи меҳнати маҷбурӣ асос ёфтаанд, дохил карда шавад. Ташкили ин раванд дар заминаи рақамисозӣ талафоти зироатро коҳиш медиҳад ва барои ҳавасмандгардонии моддии чинакчиён имкониятҳои нав фароҳам меорад. Парвариш дар майдони 1-2 гектараи пароканда самарабахшии ворид намудани дастовардҳои илмро дар истеҳсолот коҳиш медиҳад, раванди густариши ассортимент, беҳтар кардани сифат ва коҳиш додани арзиши истеҳсолиро бозмедорад ва муборизаи зидди ҳашароти зараррасони кишоварзиро мушкил менамояд. Роҳи баромад аз ин вазъият метавонад таъсиси хоҷагиҳои махсусгардонидашудаи ҳамаҷониба механиконидашудаи сабзавот ва картошка бошад.
Маълум аст, ки дар кишвар беш аз 10 миллион сар чорвои калон дар ихтиёри се миллион хоҷагиҳои деҳқонӣ мебошад. Чунин тақсимшавии саршумори чорво боиси самаранокии пасти соҳаи чорводорӣ мегардад, раванди индустриализатсияро суст менамояд ва ба болоравии бемеъёри нархи гӯшт ва маҳсулоти ширӣ мусоидат мекунад. Вазифа аз он иборат аст, ки рақамисозиро барои мутамарказонидани истеҳсолот дар хоҷагиҳои деҳқонии хурд, ки дар аввал 8-10 сар чорворо дар бар мегиранд, истифода барем. Шарти ҳатмии ноил гардидан ба нишондиҳандаҳои таъсирбахш ба онҳо вобаста кардани замин барои парвариши хӯроки чорво мебошад.
Захираҳои назаррас барои баланд бардоштани самаранокии иқтисодиёти кишвар тавассути ҷорӣ намудани рақамисозӣ дар ташкили нонпазӣ воқеъ аст.
Бо назардошти талаботи солонаи аҳолии кишвар ба нон ва маҳсулоти нонӣ дар ҳаҷми 5 миллион тонна, танҳо даҳяки он аз ҷониби бахши муташаккил истеҳсол мешавад. Агар барои ҳарчи зудтар гузарондани ин бахши муҳими иқтисодиёт ба заминаи саноатӣ шароит фароҳам оварда шавад, ин имкон медиҳад, ки он хусусияти мутамаддин дошта, суръатбахшии гардиши пулро пешгирӣ кунад, аз исрофкории захираҳои сӯзишворию энергетикӣ ва васеъ намудани ҳудуди вақти холии занони деҳот истифода барад.

Амалисозии корҳои рақамисозӣ аз сохторҳои соҳибкорӣ ва давлат хароҷоти назаррасро талаб мекунад, зеро таъмини барномавии функсияҳои идоракунӣ ва коркарди иттилоотии бо он вобаста хеле гарон аст. Дар хароҷоти маблағҳои буҷети давлатӣ бояд диққати асосиро ба он соҳаҳое равона кард, ки метавонад ба суръат бахшидани рушди иқтисодӣ ва баланд шудани сатҳи некӯаҳволии аҳолии кишвар оварда расонанд. Аз ҷумла, мо дар бораи рақамисозии ҳуҷҷатҳои бойгонӣ, ки ба коркарди нафақа ва решакан кардани ҷузъи коррупсия, ки ин равандро ҳамроҳӣ мекунад, сухан меронем.
Дар хулоса метавонем бигӯем, ки бидуни таҳлили омилҳое, ки боиси тақсимоти аз ҳад зиёди даромади аҳолии ҷумҳурӣ, сатҳи баланди бекорӣ, тавозун (тақия)-и манфии афзояндаи савдои беруна овардаанд, таҳияи барномаҳои давлатии рақамикунонӣ, ки ба кам кардани андозаи иқтисоди соягӣ ва коррупсия ва кам кардани шумораи табақаҳои аз ҷиҳати иҷтимоӣ осебпазири аҳолӣ нигаронида шудаанд, душвор аст. Дар ин ҳолат, хеле муҳим аст, ки ҳар як нуқта дуруст таъкид карда шавад.
Барои ин, дар Ӯзбекистон амалӣ кардани корҳои бузург, аз ҷумла тарбияи гурӯҳҳои зарурии барномасозон ба нақша гирифта шудааст, аммо бо вуҷуди ин боварии комил ба муваффақият замоне пайдо мешавад, ки дигаргуниҳои пешрафтаи демократӣ тафаккури коллективии оммаи васеъро ба қувваи асосии пешрафт табдил диҳанд. Ҳангоме ки ба роҳбарияти кишвар кушодани нерӯи зеҳнӣ (ақлӣ)-е, ки мардум ҷамъ овардаанд, муяссар мешавад ва онҳоро барои баланд бардоштани самаранокии фаъолияти иқтисодӣ равона мекунад, пас ҳеҷ гуна қудрат ба рушди ҳамаҷонибаи кишвар монеъ шуда наметавонад.

Мо дар шабакаҳои иҷтимоӣ