Дар айни замон афзоиши босуръати аҳолии ҷаҳон аз истеҳсоли озуқа ба пеш мегузарад. Инчунин аз ҳисоби бунёди корхонаҳои саноатӣ, сохтмон, зиёд шудани кишт ва ғайра захираҳои замини корам кам шуда, дар натиҷаи истифодаи номураттаб заминҳо корношоям мешаванд. Яке аз офатҳои табиие, ки ба рушди устувор таҳдид мекунад, раванди биёбоншавӣ мебошад, ки бар асари эрозия ва эрозияи хок аз даст додани табиати ҳосилхезии сатҳи замин мебошад.
Азбаски замин дар рушди доимӣ аст, захираҳои он низ дар ҷараёни доимӣ қарор доранд. Хок ганҷи бебаҳоест, ки дар тӯли ҳазорсолаҳо ташаккул ёфтааст ва мо набояд ҳаргиз инро фаромӯш кунем. Аммо ин ҳам як ҳодисаи табиист, ки қабати хок дар натиҷаи тағйир ёфтани сатҳи замин вазифаи худро иҷро карда наметавонад. Ин дар натиҷаи фаъолияти иқтисодии инсон ба амал меояд. Деградатсияи хок, ки дар натиҷаи фаъолияти инсон ба вуҷуд омадааст, як раванди мураккаб ва миқёсан калон аст. Он аз ҳад зиёд истифода бурдани моддаҳои кимиёвии хоҷагии қишлоқ, нест кардани ҷангал, кандани конҳо, сохтмони хатти алоқа ва дигар корҳоро дарбар мегирад.
Эрозияи ҷаҳонии хок ва биёбоншавии табиии заминҳо зуҳуроти инқирози ҳозира мебошад. Яке аз сабабҳои асосии ин сарфи назар аз тағйироту ҳаракатҳои дар дохил ва сатҳи замин ба амал омада, дар баъзе мамлакатҳо хеле суст будани протсесси пайдоиши табиии хок аст. Маълум аст, ки барои ба вуҷуд овардани 1 сантиметр хоки ҳосилхез 100–200 сол лозим мешавад.
Бояд гуфт, ки ҳамасола дар саросари ҷаҳон 25 миллиард тонна хоки ҳосилхез талаф шуда, 6 миллион гектар замин ба биёбон табдил меёбад. Ҳамаи ин хел ҳодисаҳои манфӣ аҳли ҷомеаи ҷаҳонро ба ташвиш овардааст. Кадастри замин барои ба амал овардани тадбирҳои хоҷагӣ ва ташкилии вобаста ба истифодаи замин, барои ба назар гирифтани тарзи зиндагонӣ ва некӯаҳволии умумии халқ аҳамияти калон дорад.
Кадастри замин маҷмӯаи маълумоти дақиқ ва зарурӣ дар бораи вазъи табиӣ, иқтисодӣ, ҳуқуқӣ ва арзиши иқтисодии замин мебошад, ки он истифодаи дурусти заминро таъмин мекунад. Маълумоти кадастри давлатии замин барои ташкили самараноки истифодаи замин ва мусоидат ба ҳифзи замин хизмат мекунад. Майдони умумии замини вилояти мо 1,5 миллион гектар аст. 444 ҳазор гектари он майдони кишт, 99,2 ҳазор гектар пахта, 261 ҳазор гектар замини обёришавандаро ташкил медиҳад. Заминҳои маҳаллӣ 183 ҳазор гектар, боғҳо 30 ҳазор гектар, токзорҳо 37 ҳазор гектар, чарогоҳҳо 800 ҳазор гектар аст.
Бояд гуфт, ки 40 дарсади замини вилояти мо ба эрозия дучор шудааст. Мутаассифона, дар тамоми вилояти мо ҳосилхезии хок дар заминҳои обӣ хеле паст мешавад. Масалан, соли 1999 дар 59 дарсади замини истифодашаванда миқдори гумус ҳамагӣ 0,4–0,6 дарсад буд. Имрўз ба ҳисоби миёна 57 фоизро ташкил медиҳад. Ғайр аз ин, дар комплекси пахтакорӣ кишти пайдарпаи зироатҳои ғалладона хос аст. Гарчанде, ки ҳарду зироат — пахтаву ғалла аз соли аввал дар хок 0,15 ва 0,02 дарсад гумусро боқӣ мегузоранд, ин барои барқарор кардани ҳосилнокӣ хизмат карда наметавонад.
Инчунин, дар айни замон ба андозаи 15–20 фоизи талаботи солона пошидани нуриҳои органикӣ ва 41–60 дарсад нуриҳои маъданӣ гумусро зиёд карда наметавонад. Сарфи назар аз он, ки дар шароити мо ба шарофати ҳарорати офтоб соле 2–3 маротиба ҳосил гирифтан мумкин аст, дар амал дараҷаи истифодаи замин қариб ба 0,55–0,75 мерасад. Ин вазъият ба хоҷагидории принсипиалии бозаргонӣ мувофиқ нест ва дар ин сурат дар комплекси пахта-ғаллакорӣ кишти сеюми байни онҳо зарур аст.
Барои баланд бардоштани ҳосилнокии замин ҳолати мелиоративии заминро беҳтар ва дар амал роҳандозӣ кардан лозим аст. Шӯр шудани замин дар баъзе ноҳияҳои Пастдарғам, Пайариқ, Ҷомбой, Каттақӯғон, Иштихон мушоҳида карда мешавад.
Дар хоҷагиҳои деҳқонӣ роҳандозӣ намудани киштгардон ҳам аҳамияти калон дорад.
Барои пешгирӣ кардани ифлосшавии хок аз моддаҳои заҳрноки кимиёӣ усулҳои биологии муборизаи зидди ҳашароти зараррасони зироатҳоро васеъ роҳандозӣ кардан лозим аст. Истифодаи аз ҳад зиёди нуриҳои маъданӣ ва моддаҳои заҳрдори кимиёвӣ боиси нобуд шудани микроорганизмҳо, занбӯруғҳо ва кирми лойхӯрак дар хок мегардад. Ин ба ҳосилхезӣ ва ҳолати структураи замин таъсири манфӣ мерасонад.
Маълум аст, ки шӯр будани замин ҳосили зироатҳоро паст мекунад. Масалан, заминҳои андаке шӯр ҳосилнокиро 10–12 фоиз, заминҳои шӯриашон баланд то 50 дарсад кам мекунанд. Дар ҳақиқат, шӯр шудани замин на дар ҳама ҷо ва як хел ба амал меояд. Агар обҳои зеризаминӣ ба сатҳи болоии замин наздик бошанд (1,0–1,5 м), алалхусус, агар он шӯр бошад, яъне агар қабатҳои сатҳи хок аз намакҳои гуногун бой бошанд, дар ин гуна ҷойҳо шӯршавӣ зуд сар мешавад. Яъне, дар натиҷаи обёрӣ оби зеризаминӣ боз ҳам тезтар баланд шуда, ба воситаи капиллярҳои хок рӯи замин «сафед» мешавад, ба ибораи дигар гӯем, «марги сафед»-и замин оғоз меёбад.
Қисми зиёди заминҳои корами вилояти мо дар биёбон ва доманакӯҳҳо воқеъ гардида, дар ин ҷо аз мелиоратсия шӯр мешаванд. Дар давоми 20–25 соли охир шӯршавӣ ва ҳолати мелиоративии шӯршавӣ мушоҳида карда мешавад. Ҳоло 40 дарсади замини мо шӯр мебошад. Аз ин рӯ, дар айни замон пешгирӣ ва муборизаи зидди шӯршавии замин ва муҳофизати сарватҳои он ба яке аз вазифаҳои муҳимтарин табдил ёфтааст.
Барои истифодаи оқилонаи замин, баланд бардоштани ҳосилнокии хок, аз эрозияи обу шамол, заҳролудшавӣ, ифлосшавӣ бо партовҳои истеҳсолот, моддаҳои кимиёиву радиоактивӣ ва ғайра доимо андешидани тадбирҳои судманд ба мақсад мувофиқ аст.
Хидиралӣ БОТИРОВ,
профессори Донишгоҳи давлатии Самарқанд, доктори илмҳои кишоварзӣ
