Ovozi.uz

Муаллифи ғояҳои умумибашарӣ

Олимон, адибону шоирон, мутафаккирону таърихшиносон, наққошону рассомон, навозандагону хаттотони бомаҳорат, ки бо санъати волои худ маҳсули ҳикмат ва дониши аҷдодонро ба наслҳои оянда мерасонанд ва тоҷироне, ки қавму миллатҳоро ба ҳам пайванд медиҳанд, аз шукӯҳи Самарқанд дур намондаанд. Дар ин сарзамини пуршараф нафаси асрҳо, оҳангу сурудҳои давраҳои гуногун ва муҳовараҳои аҷдодони мубораки мо ба гӯш мерасанд ва садо медиҳанд.
Самарқанд дар замони Алишер Навоӣ ҳамчун маркази бузурги фарҳанг, илм ва санъат маъруф буд. Алишер Навоӣ дар осори худ дар бораи ваҳдат ва ҳамгироии халқҳо сухан меронд ва илҳоми ӯ аз марказҳои бузурги фарҳангии даври худ, аз ҷумла Самарқанд, маълум аст. Ҳарчанд ӯ бештар бо Ҳирот робитаи мустақим дошт, аҳамияти таърихӣ ва фарҳангии Самарқанд ба осори ӯ таъсири амиқ расондааст.
Садриддин Айнӣ дар таҳқиқи осори Алишер Навоӣ нақши муҳим дорад. Ӯ Навоиро ҳамчун яке аз саромадони адабиёти классикии туркӣ муаррифӣ карда, осори ӯро таҳлил намуда, ба хонандагон ва олимон дар бораи паҳлӯҳои гуногуни эҷодиёти Навоӣ нуктаҳои муҳимро ошкор намудааст. Айнӣ, махсусан дар ҷанбаҳои ахлоқӣ ва инсонии осори Навоӣ нишон медиҳад, ки чӣ гуна шеърҳо ва андешаҳои Навоӣ бо арзишҳои умумибашарӣ робита доранд.
Таҳқиқоти Айнӣ дар бораи Навоӣ на танҳо боиси фаҳмиши амиқтари осори шоир гардид, балки барои рушди адабиётшиносӣ ва шарҳи осори шоирони бузурги форсизабон низ саҳм гузошт.
Айнӣ дар таҳқиқоти худ ба нақши иҷтимоии осори Алишер Навоӣ диққати махсус дода, таъкид кардааст, ки Навоӣ дар асарҳои худ ба масъалаҳои адолат, инсондӯстӣ, ҳамбастагӣ ва ҳамдардӣ бо табақаҳои поёнии ҷамъият эътибор додааст. Масалан, дар асарҳои машҳури Навоӣ, аз қабили «Хамсат-ул-мутаҳаййирин» ва «Лисон-ут-тайр» масъалаҳои ахлоқӣ ва фалсафии муносибатҳои инсонӣ амиқ таҳлил шудаанд. Айнӣ ин паҳлӯҳои осори Навоиро бо аҳамияти замони худ вобаста карда, ба хонандагони муосири тоҷик шарҳ додааст.
Таҳқиқоти Садриддин Айнӣ дар бораи Алишер Навоӣ ба рушди адабиётшиносӣ дар Осиёи Марказӣ таъсири бузург расонд. Вай на танҳо осори Навоиро ҳамчун як мероси гаронбаҳо муаррифӣ кард, балки бо тавзеҳоти амиқи худ доир ба арзишҳои инсонӣ ва иҷтимоии осори Навоӣ, ба тарбияи маънавии ҷомеаи худ низ саҳм гузошт.
Аз ин ҳам муҳимтар, муайян кардани ғазалҳои Алишери Навоӣ, ки дар Самарқанд эҷод шудаанд, як вазифаи мубрам мебошад, ки бояд васеътар омӯхта шавад.
Шоир ва мутафаккири бузурги ӯзбек Алишери Навоӣ ба шаҳри Самарқанд дар солҳои 1465–1469, яъне дар синни 24–25-солагӣ, ки бо маҳорат ва истеъдоди шоирии худ дар Хуросон ва Мовароуннаҳр шӯҳрат пайдо карда буд, ташриф овард.
Мероси форсӣ‑­тоҷикии Алишери Навоии бузург дар ҷилдҳои 18, 19 ва 20‑уми куллиёти ӯ ҷой гирифта, ба маҷмӯаи комили асарҳои шоир нуқта мегузорад. То кунун дастнависҳои «Девони Фонӣ» бо рақамҳои 285 ва 1345 дар Париж, 15002 дар Теҳрон ва 3850, 1952 дар Туркия маълуманд. «Фонӣ» маънои нопойдорӣ ва муваққатиро дорад ва ин мафҳум дар фалсафаи ӯ равшан инъикос меёбад. Дар «Девони Фонӣ» Навоӣ эҳсосоти инсонӣ, табиати зиндагӣ ва ҳусни ҳақиқии ишқро дар муқобили гузариши вақт ва фоният мебинад. Алишер Навоӣ дар осораш ҳамеша ба арзишҳои маънавӣ ва ахлоқӣ таваҷҷуҳ мекард ва дар «Девони Фонӣ» низ мавзӯъҳои амиқи инсонӣ ва фалсафиро дар бораи зиндагӣ ва марг баррасӣ мекунад.

Робия ҲОҶИМУРОДОВА,
магистранти соли аввали ДДС.