Олимони бузург, адибу шоирон, мутафаккиру таърихшиносон, наққошу рассомон, навозандаҳо ва хаттотони бомаҳорат, ки бо қалами зарринашон ҳикмат ва донишмандии аҷдодонро ба наслҳои оянда мерасонанд ва тоҷироне, ки қавму миллатҳоро ба ҳам пайванд медиҳанд, аз шукӯҳу шарафи Самарқанд дур намондаанд. Дар ин сарзамини пуршараф нафаси асрҳо, оҳангу сурудҳои давраҳои гуногун ва муҳовараҳои аҷдодони мубораки мо ба гӯш мерасад ва садо медиҳад. Ана садои ҳамовози Алишери Навоӣ ва Абдураҳмони Ҷомӣ, Мавлоно Саккокӣ ва Заҳирии Самарқандӣ, шоири бузург Рӯдакӣ ва сарвари олимон Мирзо Улуғбек, ки садояшон ба дилҳо мерасад ва ба қалбҳо медарояд.
Дар замони Алишер Навоӣ, Самарқанд ҳамчун маркази бузурги фарҳанг, илм ва санъат дар Роҳи Абрешим маъруф буд. Алишер Навоӣ дар осори худ дар бораи ваҳдат ва ҳамгироии халқҳо сухан меронд ва илҳоми ӯ аз марказҳои бузурги фарҳангии даври худ, аз ҷумла Самарқанд, маълум аст. Ҳарчанд ӯ бештар бо Ҳирот робитаи мустақим дошт, аҳамияти таърихӣ ва фарҳангии Самарқанд ба осори ӯ таъсири худро нарасонда намонд.
Садриддин Айнӣ дар таҳқиқи осори Алишер Навоӣ хизматҳои шоистаи худро анҷом додааст. Ӯ Навоиро ҳамчун яке аз саромадони адабиёти классикии туркӣ муаррифӣ карда, осори ӯро таҳлил намуда, ба хонандагон ва олимон нуктаҳои муҳимро дар бораи паҳлӯҳои гуногуни эҷодиёти Навоӣ ошкор намудааст. Айнӣ махсусан ба ҷанбаҳои ахлоқӣ ва инсонии осори Навоӣ аҳамияти зиёд дода, нишон медиҳад, ки чӣ гуна шеърҳо ва андешаҳои Навоӣ бо арзишҳои умумбашарӣ робита доранд.Таҳқиқоти Айнӣ дар бораи Навоӣ на танҳо боиси фаҳмиши амиқтари осори шоир гардид, балки барои рушди адабиётшиносӣ ва шарҳи осори шоирони бузурги форсизабон низ саҳм гузошт.
Айнӣ дар таҳқиқоти худ ба нақши иҷтимоии осори Алишер Навоӣ диққати махсус додааст. Ӯ таъкид кардааст, ки Навоӣ дар асарҳои худ ба масъалаҳои адолат, инсондӯстӣ, тавозун ва ҳамдардӣ бо табақаҳои пасти ҷамъият диққати зиёд додааст. Масалан, дар асарҳои машҳури Навоӣ, аз қабили «Хамсат ул-мутаҳаййирин» ва «Лисон-ут-тайр», масъалаҳои ахлоқӣ ва фалсафии муносибатҳои инсонӣ амиқ таҳлил шудаанд. Айнӣ ин паҳлӯҳои осори Навоиро бо аҳамияти замони худ вобаста карда, ба хонандагони муосири тоҷик шарҳ додааст. Таҳқиқоти Садриддин Айнӣ дар бораи Алишер Навоӣ ба рушди адабиётшиносӣ дар Осиёи Марказӣ таъсири бузург расонд. Вай на танҳо осори Навоиро ҳамчун як мероси гаронбаҳо муаррифӣ кард, балки бо тавзеҳоти амиқи худ доир ба арзишҳои инсонӣ ва иҷтимоии осори Навоӣ, ба тарбияи маънавии ҷомеаи худ низ саҳм гузошт.
Аз ин ҳам муҳимтар, муайян кардани ғазалҳои Алишери Навоӣ, ки дар Самарқанд эҷод шудаанд, як вазифаи муҳим мебошад. Ҳамаи ин бояд бар асоси хулосаҳои илмии бадастомада идома дода шуда, васеътар омӯзонида шавад. Шоири бузург ва мутафаккир Алишери Навоӣ (1441-1501) ба шаҳри Самарқанд дар солҳои 1465-1469, яъне дар синни 24-25 солагӣ ташриф оварда буд. Дар ин давр Алишери Навоӣ бо маҳорат ва истеъдоди шоирии худ дар Хуросон ва Мовароуннаҳр шӯҳрат пайдо карда буд.
Мероси форсӣ-тоҷикии Алишери Навоии бузург дар ҷилдҳои 18, 19 ва 20-и девони ӯ ҷой гирифта, ба маҷмӯаи комили асарҳои шоир нуқта мегузорад. То кунун дар илм дастнависҳои «Девони Фонӣ» бо рақамҳои 285 ва 1345 дар Париж, 15002 дар Теҳрон ва 3850, 1952 дар Туркия маълуманд. Алишер Навоӣ, ки бо осори оламшумулаш дар забони туркӣ ва форсӣ маъруф аст, яке аз бузургтарин адибони асри XV мебошад.»Фонӣ» тахаллуси шоирӣ ё адабии Алишер Навоӣ буд. Фонӣ маънои нопойдор ва муваққатиро дорад ва ин мафҳум дар фалсафаи ӯ равшан инъикос меёбад. Алишер Навоӣ дар осораш ҳамеша ба арзишҳои маънавӣ ва ахлоқӣ таваҷҷуҳ мекард ва дар «Девони Фонӣ» низ мавзӯъҳои амиқи инсонӣ ва фалсафиро дар бораи зиндагӣ ва марг баррасӣ мекунад.
Навоӣ дар асари худ «Муҳокамат ул-луғатайн» дар бораи «Девони Фонӣ» маълумот додааст. Девони форсии шоир дар солҳои гуногун нашр шудааст ва девони комилтарини он аз ҷониби профессор Ҳамид Сулаймон интишор шудааст. Вале ҳатто дар ин нашр ҳам бисёр ғазалҳо, қасидаҳо ва шеърҳои хурджанр аз девон берун мондаанд. Барои пурра кардани ин норасоиҳо, тасмим гирифта шуд, ки девонро ба шакли комил нашр кунанд. Барои ин, нусхаи аксӣ (фотонусха) аз дастнависи рақами 285-и Париж ҳамчун асос гирифта шуд. Ҳамчунин, аз нашри «Девони Фонӣ» дар Теҳрон ва дастнависи таҳиякардаи олим Муродӣ (Тоҷибоев Ҳоҷимурод) низ истифода шуд. То ҳадди имкон, ғазалҳои нашрҳои қаблиро бо дастнависҳо муқоиса намуда, хатоҳо ислоҳ шуданд.
Робия Ҳоҷимуродова, магистранти факултети филологияи ДДС.
