Ovozi.uz

Донишгоҳи давлатии Самарқанд: ҳамоҳангии анъанаҳои таърихӣ ва илми муосир

21-уми сентябр — Рӯзи Донишгоҳи давлатии Самарқанд

Самарқанд, ҳамчун яке аз қадимтарин марказҳои тамаддун ва илму фарҳанги Осиёи Марказӣ, дар тӯли асрҳо макони рушди афкори илмӣ, адабӣ ва фалсафӣ ба шумор меравад. Дар ин шаҳри бостонӣ анъанаи донишомӯзӣ ва таҳқиқоти илмӣ решаҳои амиқ дорад. Яке аз муассисаҳои муҳими илмӣ ва таълимии Самарқанд имрӯз Донишгоҳи давлатии Самарқанд ба номи Шароф Рашидов мебошад, ки таърихи он бо суннатҳои қадимаи илмии шаҳр пайванди ногусастанӣ дорад.

Таърихи Донишгоҳи давлатии Самарқанд ба соли 1420, яъне ба замони таъсиси мадрасаи Мирзо Улуғбек, вобаста карда мешавад. Дар ҳамон давра Самарқанд ба яке аз марказҳои бузурги илмии ҷаҳони Шарқ табдил ёфта буд. Дар мадраса на танҳо илмҳои динӣ, балки риёзиёт, ҳандаса, ҳуқуқ ва дигар илмҳои бунёдӣ низ таълим дода мешуданд. Тибқи маълумоти расмии донишгоҳ, аввалин дарси илмӣ дар мадраса аз ҷониби Мавлоно Муҳаммад Хавофӣ дар ҳузури беш аз сад нафар шунаванда баргузор шудааст.
Ин анъанаи ҳамоҳангии илмҳои гуногун имрӯз низ дар фаъолияти донишгоҳ идома дорад. Агар дар мадрасаи Мирзо Улуғбек астрономия ва риёзиёт бо дигар соҳаҳои дониш паҳлӯ ба паҳлӯ инкишоф меёфтанд, имрӯз бошад, донишгоҳ илмҳои гуманитарӣ, табиӣ, дақиқ, техникӣ ва технологияҳои муосирро дар як муҳити ягона муттаҳид менамояд.
Дар таърихи расмии донишгоҳ соли 1927 ҳамчун соли таъсиси муассисаи олии таълимӣ қайд мешавад. Баъдан он марҳилаҳои гуногуни рушдро паси сар карда, соли 1933 ба Донишгоҳи давлатии Ӯзбекистон табдил ёфт. Солҳои 1941–1944 фаъолияти он дар шароити Ҷанги дуюми ҷаҳон тағйир ёфта, соли 1944 донишгоҳ аз нав ба фаъолият оғоз кард. Аз соли 1960 номи Донишгоҳи давлатии Самарқандро гирифт ва соли 2022 ба он номи ходими маъруфи давлатӣ ва ҷамъиятӣ Шароф Рашидов дода шуд.

Яке аз хусусиятҳои муҳими Донишгоҳи давлатии Самарқанд пайванди доимии мероси таърихӣ бо таҳқиқоти илмии муосир мебошад. Донишгоҳ имрӯз дорои факултетҳо ва пажӯҳишгоҳҳои гуногун буда, соҳаҳои илмҳои дақиқ, табиӣ, техникӣ, гуманитарӣ ва иҷтимоиро фаро мегирад. Дар сохтори он, аз ҷумла, факултетҳои таърих, филология, математика, физика, кимиё, биология, ҳуқуқ, география ва экология, низомҳои зеҳнӣ ва технологияҳои компутерӣ ва дигар бахшҳо фаъолият доранд.
Хусусияти дигар он аст, ки таҳқиқоти илмӣ танҳо ба як соҳа маҳдуд намешавад. Таърих, бостоншиносӣ, манбаъшиносӣ ва омӯзиши тамаддуни Самарқанд дар баробари технологияҳои рақамӣ, илмҳои табиӣ ва муҳандисӣ рушд мекунанд. Масалан, дар сохтори факултети таърих кафедраҳои таърихи Ӯзбекистон, бостоншиносӣ, таърихи ҷаҳон, таърихнигорӣ ва манбаъшиносӣ, инчунин таърихи тамаддуни Самарқанд фаъолият доранд.
Ҳамин муносибат имкон медиҳад, ки таърихи гузашта на танҳо ҳамчун мероси фарҳангӣ, балки ҳамчун мавзӯи таҳқиқоти илмии муосир омӯхта шавад.

Донишгоҳи муосир танҳо макони дарс ва лексия нест. Он бояд маркази тавлиди дониш, таҳқиқот ва навоварӣ бошад. Дар ин самт Донишгоҳи давлатии Самарқанд низ ба рушди пажӯҳишҳои илмӣ ва технологияҳои нав таваҷҷуҳи зиёд зоҳир мекунад.
Имрӯз дар донишгоҳ марказҳо ва пажӯҳишгоҳҳои илмӣ дар соҳаҳои гуногун фаъолият доранд. Дар байни онҳо пажӯҳишгоҳҳои туркология, биокимиё, муҳандисии физика, агробиотехнология ва бехатарии озуқаворӣ ҷой доранд. Ҳамчунин факултетҳои илмҳои дақиқ, технологияҳои компутерӣ ва дигар бахшҳои илмӣ барои омода намудани мутахассисон фаъолият мекунанд.
[21.09.2026 9:49] Ҳасан Сулаймонӣ: Яке аз муҳимтарин захираҳои илмии донишгоҳ китобхонаи он мебошад. Тибқи маълумоти расмии донишгоҳ, фонди китобхона беш аз се миллион адад адабиёти илмӣ ва таълимиро дар бар мегирад, ки дар байни онҳо тақрибан 15 ҳазор китоби нодир ва дастхатҳои шарқӣ низ мавҷуданд.
Ин ганҷинаи илмӣ барои таҳқиқоти таърих, адабиёт, забоншиносӣ, фарҳангшиносӣ ва дигар соҳаҳо аҳамияти махсус дорад. Дастхатҳои қадима ва китобҳои нодир на танҳо арзиши таърихӣ доранд, балки метавонанд барои таҳқиқоти нави илмӣ ҳамчун сарчашмаҳои аслӣ хидмат кунанд.
Дар ҳамин нуқта пайванди гузашта ва имрӯз равшантар ба назар мерасад: мероси хаттӣ аз як тараф ва технологияҳои муосири таҳқиқ аз ҷониби дигар. Омезиши ин ду имконият барои омӯзиши амиқтари таърих ва фарҳанги минтақа заминаи мусоид фароҳам меорад.

Рӯҳияи илмии Самарқанд дар асри XV бо фаъолияти Мирзо Улуғбек ва ҳамсафони илмии ӯ, аз ҷумла Қозизодаи Румӣ, Ғиёсиддини Кошонӣ ва Алӣ Қушчӣ, шӯҳрати ҷаҳонӣ пайдо карда буд. Имрӯз низ номи Самарқанд бо илм, маориф ва фарҳанг пайванди устувор дорад.
Фарқи асосӣ дар он аст, ки илми асри XXI аз олимон доираи васеи дониш ва истифодаи технологияҳои навро талаб мекунад. Зеҳни сунъӣ, технологияҳои рақамӣ, биотехнология, муҳандисӣ, илмҳои ахборӣ ва таҳқиқоти байнисоҳавӣ ба самтҳои муҳими илми муосир табдил ёфтаанд.
Донишгоҳи давлатии Самарқанд низ ба ин ҷараён мутобиқ мешавад.
Аз ин рӯ, метавон гуфт, ки анъанаи илмии Самарқанд дар шакли нав идома дорад: агар дар гузашта ситораҳо тавассути асбобҳои астрономии Улуғбек омӯхта мешуданд, имрӯз муҳаққиқон бо истифода аз технологияҳои рақамӣ, таҷҳизоти муосир ва ҳамкории байналмилалӣ ба ҳалли масъалаҳои нави илмӣ мепардозанд.

Мақсади асосии ҳар як донишгоҳ омода кардани насли нави донишмандон ва мутахассисон мебошад. Донишгоҳи давлатии Самарқанд низ дар ин самт таҷрибаи чандинсола дорад. Дар он донишҷӯёни зинаҳои бакалавр, магистратура ва докторантура таҳсил намуда, ба корҳои илмӣ ҷалб мешаванд. Дар донишгоҳ ҳамчунин шӯроҳои илмӣ ва барномаҳои PhD ва DSc амал мекунанд.
Муҳим он аст, ки донишҷӯ танҳо соҳиби касб нашавад, балки ҳамчун муҳаққиқ ва шахси эҷодкор ташаккул ёбад. Барои ин муҳити илмӣ, дастрасӣ ба китобхона ва захираҳои ахборӣ, лабораторияҳо, ҳамкории байналмилалӣ ва иштироки фаъол дар анҷуману лоиҳаҳои илмӣ аҳамияти калон доранд.

Имрӯз Донишгоҳи давлатии Самарқанд ба номи Шароф Рашидов дар баробари ҳифзи мероси илмӣ ва фарҳангии Самарқанд, барои рушди илмҳои муосир ва мустаҳкам намудани ҳамкориҳои байналмилалӣ талош мекунад. Дар ин ҷараён таҷрибаи таърихӣ ҳамчун такягоҳ ва технологияҳои нав ҳамчун василаи пешрафт хидмат мекунанд.

Муҳсин МУХТОРОВ,
дотсенти Донишгоҳи давлатии Самарқанд