Шоир ва мутафаккири бузурги ӯзбек Мир Алишер Навоӣ (1441–1501), ки дар рушди тафаккури ҷаҳонӣ ва болоравии маънавият дар асри XV саҳми бузург гузоштааст, дар эҷодиёти худ ва дар тамоми умри худ андешаҳо ва таълимоти фалсафиро дар бораи камолоти инсонӣ васеъ тарғиб кардааст. Маҳз дар ақидаҳои ӯ андешаҳои синергетикӣ, аз қабили ҳастӣ, олам, ҳаёт, меъёрҳои ахлоқӣ, мушкилоти инсонӣ, асосҳо ва омилҳои мафҳуми инсони комил, худташкилӣ ва худтарбиякунӣ инъикос ёфтаанд.
Алишер Навоӣ аз авлоди сулолаи Темуриён буда, аз замони худ то имрӯз симои комили инсон маҳсуб мешавад. Сабаб дар он аст, ки ӯ хислату сифатҳои худро ба таври фалсафӣ мушоҳида кардааст, ки чӣ тавр худро шинохта, дарк кардани инсон, инкишоф додани ҷиҳатҳои зеҳнӣ ва ғайриратсионалии онро ба таври фалсафӣ мушоҳида кардааст. Доираи васеи дидгоҳҳои фалсафии ин шоири серҷабҳа ва пурсамарро ба назар гирифта, дар доираи мавзӯи худ таҳқиқи афкори фалсафии ӯро дар бораи ҳастӣ, коинот, инсон ва инсони комил бамаврид донистем.
Роҳи зиндагии Навоӣ, ки дар замони худ бо шуҳрат, заковат, истеъдод ва эҳтиромаш машҳур гардида буд, осон нагузаштааст. Ҳарчанд дар роҳи таълиму тарбия барои ӯ тамоми шароит фароҳам оварда шуда бошад ҳам, вақте ки дар тарозуи тафаккураш баркашида шавад, байни ӯ ва баъзе аз мардумони авому ҷоҳил ва бесавод тафовути бузурге ба назар мерасад. Аз ин рӯ, кам буданд одамоне, ки бо мутафаккири аз ҷиҳати маънавӣ аз замони худ пешгузашта ҳамсабақ, ҳамсуҳбат шуда, баҳс карда тавонанд. Навоӣ, ки тафаккури ғайрихаттӣ дошт, дар қиёс бо мутафаккирони хаттӣ зарурати гуфтугӯ ва ҳамкорӣ бо шахсони хирадмандро эҳсос кардааст:
Бихоҳам сӯҳбати он, ки надонад арҷманди худ,
Бихоҳад сӯҳбатам он, ки надонам ман писанди худ,
гӯён менавишт шоир ва ба он вазъияту равандҳо ишора мекард. Агар мушоҳида кунед, вай ба воситаи худ тафовут ва зиддиятҳои психологияи инсонро нишон додааст. Назар ба маъхазҳои таърихӣ, Навоӣ, ки бо мақсади мустаҳкам намудани дониш ва тавсеаи тафаккур ба Самарқанд омада буд, ба назар мерасад, ки он манбаи «ғизои маънавӣ»-ро пайдо кардааст. Аз ҷумла, як зумра донишмандону файласуфон, аз ҷумла Абдураҳмони Ҷомӣ нисбат ба ӯ эътибор ва эҳтироми зиёд пайдо карда, бо ӯ риштаҳои мустаҳками дӯстиву бародарӣ барқарор кардаанд. Аз устоди худ Ҷомӣ на танҳо адабиёт, фалсафа ва тасаввуф, балки хислатҳои инсони комилро низ меомӯзад. Як қатор далелу асарҳои таърихие ҳастанд, ки ин андешаҳоро собит мекунанд ва робитаи байни устоду шогирдӣ ва ҳамдигарии адабии онҳо дар идомадиҳии анъанаҳои ҳамкорию дӯстии адабӣ ва дӯстии халқҳо муҳим буда, омӯзишу таҳқиқи онҳо барои тадқиқоти нави илмии мутахассисони соҳа айни муддао мебошад. Зеро, ҳазрати Ҷомӣ ва мутафаккири бузург Навоӣ ҳамчун файласуфони барҷастаи замони худ ба кашфи самтҳои нави адабӣ ва илмӣ муваффақ шудаанд.
Хангоми омӯзиши шахсияти Навоӣ, ӯро на танҳо дар китобҳои дарсии илмӣ, балки дар китобҳои дарсии мактабҳои миёна ҳамчун симои инсони комил, ки кобилияти ташаккулдиҳии худро дорад, омӯзондан лозим аст. Зеро Навоӣ дар шахсиятҳои гузаштаи дур (масалан, Зардушт, Арасту, Суқрот, ҳазрати Муҳаммад (с), Амир Темур, Ҳотами Той, Хоҷаи Хизр ва ғ.) ва замони худ симои инсони комилро дида, хислату сифатҳои хоси онҳоро мушоҳида намуда, табиист, ки барои камолот талош мекард ва бар пояи ин андешаҳои маънавӣ мероси бебаҳо боқӣ гузоштааст. Вай ғояҳои инсондӯстиро дар байни халқ паҳн карда, дӯстии байни миллату халқҳои гуногунро тараннум намудааст. Ӯ мисли Ал-Форобӣ, Ибни Сино, Берунӣ ва дигарон дар бораи ҷамъияти комил фикр мекард. Шоир барои рушду нумӯъ ва оромии кишвар заҳматҳои зиёде кашидааст.
Ин эътироф ва баҳои бузург ба истеъдоду эҷодиёти бадеии ӯ бесабаб нест. Зеро, вақте ки онро бо комёбиҳои илму техникаи имрӯза муқоиса мекунем, қобилияти миёнаи эҷодӣ ва ҳосилнокии меҳнатии инсонро муайян карда, бо ҳаёт ва эҷодиёти Навоӣ муқоиса мекунем, табиист, ки далели равшани илмию назариявии «вундеркиндӣ» ва ҳолату нубуғи парапсихологии Навоиро пай бурдан мумкин аст. Аз ин нуқтаи назар, ба насли нави муҳаққиқон тавсия кардан мумкин аст, ки бар асоси равиши амиқи илмӣ пажўҳишҳои густурда ва таҳлилҳо анҷом диҳанд, вижагиҳои ба худ хоси Навоӣ, асрору омилҳои маҳсул ва самараи эҷоди беназири ӯро васеъ тадқиқ ва дар асоси тамоюли амиқи илмӣ таҳлил намоянд.
Яке аз муосирони Навоӣ, шоир А.Шерозӣ дар достони «Қасидаи маснӯъ дар мадҳи Мир Алишер Навоӣ» ба шахсияти Навоӣ баҳои баланд додааст.
(давомаш)
Баҳодур РАҲМОНОВ,
доктори фалсафа оид ба фанҳои фалсафа.
