Ташаккули анъанаҳои адабии Алишер Навоӣ дар адабиёти классикии ӯзбек, пеш аз ҳама, бо равнақи эҷод дар забони туркӣ алоқаманд аст. Навоӣ дар «Хамса», девон ва асарҳои насрии худ имкониятҳои бадеии забони туркиро ба таври васеъ нишон дода, бо ин васила роҳи мустақили рушди адабиёти туркиро муайян кардааст. Сипас ин вазъият барои нависандагон ҳамчун анъанаи муҳими эҷодӣ хизмат кард.
Яке аз ҷанбаҳои муҳими анъанаҳои адабии Навоӣ пеш бурдани ғояҳои инсонпарварӣ ва камолоти маънавӣ мебошад. Масъалаи инсони комил, мафҳумҳои покии ахлоқӣ, адолат ва меҳрубонӣ дар асарҳои ӯ мавқеи марказиро ишғол мекунанд. Ин ғояҳо на танҳо ҳамчун мундариҷаи бадеӣ, балки ба сифати анъанаи адабӣ низ ташаккул ёфта, дар адабиёти классикӣ устуворона идома ёфтанд.
Аз нигоҳи поэтикӣ, анъанаҳои Навоӣ дар камолоти жанрҳо ва услуби бадеӣ ба таври возеҳ намоёнанд. Ғанигардонии жанри ғазал аз ҷиҳати мундариҷа, амиқтар шудани тасвирҳои рамзӣ, ифодаи андешаҳои фалсафӣ тавассути тимсолҳои ирфонӣ аз хусусиятҳои эҷодиёти Навоӣ мебошанд. Ин тамоюлҳои шеърӣ ҳамчун меъёри намуна барои раванди адабии минбаъда хизмат кардаанд.
Ҳар як шоир, ки ба мавзӯи қадимӣ муроҷиат менамояд, кӯшиш мекунад, ки онро то андозае бо замони худ пайваста, мавзӯъро бар асоси завқи эстетикии хеш ва тамоюли асосии муҳити адабӣ равшан созад, инчунин як ғояи муайянро пешниҳод кунад. Аз ин рӯ, анъанаи адабӣ дар рушди мавзӯъ нақши муҳим мебозад. Вақте ки шоирон ба мероси эҷодии пешгузаштагони худ муроҷиат мекарданд, онҳо, пеш аз ҳама, асарҳоеро ба назар мегирифтанд, ки ба назари эстетикии онҳо мувофиқ, ба дили онҳо наздик ва бо ҷаҳонбинии онҳо ҳамоҳанг буданд.
Чунин асарҳои бебаҳо манбаи муҳим дар тарбияи маънавӣ ва таълимии ҷавонони имрӯза буда, барои чун инсони комил ба воя расидани онҳо хидмат мекунанд. Ба сифати ин гуна манбаъҳо, мо метавонем асарҳои Навоӣ ва Саидмуҳаммад халифа Юлдош ибни Давлатро, ки ду намояндаи бузурги адабиёти мумтози Шарқ мебошанд, гирем. Ҷанбаҳои пайванди осори Ибни Давлат бо анъанаҳои Алишер Навоӣ бо роҳҳои гуногун зоҳир мешаванд. Пеш аз ҳама, Ибни Давлат низ кӯшиш мекард, ки шахси равшанфикр ва парҳезгоре мисли Навоӣ бошад. Ӯ орзу дошт, ки мисли Мир Алишер Навоӣ устоди шеър шавад ва дар ин роҳ ба муваффақиятҳои бузург ноил гардид.
Ибни Давлат дар ғазалҳояш ба Навоӣ такя кард. Ӯ анъанаҳои Навоиро идома дод. Эҷодкоре, ки аз адабиёт ва анъанаҳои мумтоз огоҳ аст, бахусус шоире, ки бо забони туркӣ эҷод мекунад, бешубҳа наметавонад осори Ҳазрат Алишер Навоиро наомӯзад. Гарчанде ки Ибни Давлат дар девони худ номи Навоӣ ё асари ӯро зикр накардааст, мо метавонем муҳаббати ӯро ба ин адиби бузург дар якчанд шеъраш пайгирӣ кунем. Ғайр аз ин, мушоҳида кардан мумкин аст, ки ӯ ба афкор, санъат ва худи Навоӣ аз нигоҳи идеалӣ — камолот менигарист.
Мо мехоҳем ин ҷанбаро бо истифода аз мисоли муноҷот, ки яке аз мавзӯъҳои асосии эҷодиёти Ибни Давлат мебошад, баррасӣ кунем. Дар ин робита, мо асари «Муноҷот»-и Алишер Навоиро муқоиса хоҳем кард.
Ин асари Навоӣ намунаи саҷъи насрӣ аст. Аммо, азбаски мавзӯи он асосан муроҷиат ба Аллоҳ мебошад, мо дар девони Ибни Давлат низ якчанд шеърро мушоҳида кардем, ки бо муноҷотҳо шабоҳат доранд. Дар натиҷаи муқоисаҳои матнӣ, мо метавонем итминон дошта бошем, ки Ибни Давлат аз ин асари Навоӣ огоҳ буд ва аз он хеле баҳра бурдааст. Ибораҳои зерин андешаи моро исбот мекунанд.
Аввалан, ҳар як муроҷиати қисми асосии «Муноҷот»-и Навоӣ бо вожаи «Илоҳӣ» оғоз меёбад. Чаҳор ғазал дар Девони Ибни Давлат низ бо ин калима оғоз мешаванд.
Ҳар як мисраи ғазалҳое, ки бо радифи «бикун», «намо» анҷом меёбанд ва ғазале, ки бо мисраи «Илоҳо, осий банданг тавбасини айлагил мақбул» оғоз мешавад, бо хитоби «Илоҳо» оғоз шаванд, ҳар як байти ғазале, ки бо мисраи «Илоҳо, бандаи мӯъминни қилма мисли Барсисо…» оғоз мешавад, бо калимаи «Илоҳо» ифтитоҳ ёфтаанд.
Илова бар ин чор ғазал, ки дар маҷмӯъ 23 байт доранд, метавонем дар дигар шеърҳо низ мухотаби «Илоҳо»-ро бубинем.
Акнун, ба муқоисаи мустақими матнӣ мегузарем.
Навоӣ: «Илоҳӣ, акрамул-акрамин — ту ва ман — гунаҳкор. Илоҳӣ, арҳамар-роҳимин — ту ва ман — тирарӯзгор».
Ибни Давлат:
Илоҳо, сан карам
бирлан ҳама мӯъминни хуррам қил,
Илоҳо, ҷумла мӯъминни
ҳаводисдин саломат қил.
Тарҷумаи таҳтуллафзии байт:
Эй Аллоҳ, бо карами
хеш ҳамаи мӯъминонро хуррам кун,
Эй Аллоҳ, мӯъминро
аз ҳамаи ҳодисаҳо саломат нигоҳ дор.
Навоӣ: «Эй Худоё, ман наметавонам ба танҳоӣ бар бадии нафси худ ғолиб оям ва наметавонам шармандагии бадии худро дар пои некӯкорон нигоҳ дорам».
Ибни Давлат:
Илоҳо,
ман каби осий қулунгни мағфират айла,
Илоҳо, йӯлга солғил,
бандани раҳматга саршор эт.
(Эй Худоё,
бандаи нофармоне мисли манро бубахш,
Эй Худоё,
бандаро ҳидоят ва саршори раҳмат кун…
Аз ин муқоисаи матнӣ маълум мешавад, ки мундариҷа ва самти чанд ҷои «Муноҷот»-и Навоӣ дар шеърҳои муноҷотии девони Ибни Давлат такрор шудаанд. Осори Навоӣ барои Ибни Давлат, ҳатто, аз ҷиҳати истифодаи баъзе калимаҳо ва ҷойгиршавии онҳо дар матн низ мактаб ва намуна буд. Тафовути онҳо дар ифодаи бадеии ғоя намудор мешавад. Аммо, мавзӯъ, моҳият, мотиви мафкуравӣ ва умумияти услубӣ дар муноҷотҳо якхелаанд. Ин ҷанбаҳо, бешубҳа, исбот мекунанд, ки осори Ҳазрат Алишер Навоӣ низ бо назари адабӣ ва эстетикии Ибни Давлат комилан мувофиқ аст ва шахсияти мутафаккири бузург барои шоир намунаи камолоти идеалӣ будааст.
Ибни Давлат дар шеърҳояш ба масъалаҳои вазн, қофия ва радиф, ки дар анъанаҳои классикӣ устувор буданд, диққати ҷиддӣ додааст. Ӯ аз Алишер Навоӣ пайравӣ карда, дар баҳрҳои рамал, ҳазаҷ, музореъ ва хафифи арӯз бо маҳорат шеърҳо навиштааст. Ибни Давлат дар асарҳои худ аз якчанд намуди қофия ва радиф бомуваффақият истифода намудааст. Маҳорати ӯ дар ин самт дар ҳамоҳангӣ бо ҷанбаҳои бадеӣ ва мафкуравии шеърҳои Навоӣ зоҳир шудааст.
Дилфуза ТОШНИЁЗОВА,
дотсенти Донишкадаи забон ва фарҳанги
халқҳои Осиёи Марказии ДДС
